ALBANIA on Line TV

Në mbrëmjen e 17 nëntorit
1944 në një shtëpi diku në zonën
e “Bllokut” në Tiranë, po festohej
dita e parë e “çlirimit” të kryeqytetit.
Në mes të haresë që kishte
lindur, po festonte edhe ish-ministri
i Punëve të Jashtme të Shqipërisë,
Bahri Omari, së bashku
me të shoqen, prindërit e Enver
Hoxhës dhe të afërm të tjerë. Në
mes të gëzimit, vjen një patrullë
partizane e cila kërkon të marrë
“për verifikim” Bahri Omarin.
Patrulla ndalohet nga Aneja e cila
i thotë se është darkë, prandaj
duhet të vinin ditën e nesërme.
Ashtu u bë. Të nesërmen Bahri
Omari përfundoi i arrestuar si
“kriminel lufte”. Pas disa muajsh
ai iu bashkua grupit që ishte caktuar
të dënohej me vdekje.
Pas shumë pushkatimeve pa
gjyq në kohën e luftës dhe në ditët
e para të pushtetit, regjimit komunist
ju desh të zbatonte edhe
një lloj gjyqi teatral propagandistik
që do të provonte “drejtësinë”
bolshevike dhe do të dënonte
“tradhtinë kolaboracioniste” të
ish-klasës politike të vendit. Midis
të tjerash regjimit të ri, gjyqi
në fjalë i shërbente edhe për të irrituar
turmat dhe për të përligjur
hakmarrjen masive. Pushkatimet
pa gjyq ia lanë vendin pushkatimeve
me gjyq dhe burgosjeve
nëpërmjet proceseve të
paragjykuara.
Në vend u ngrit një komision
i posaçëm hetimor me nënkomisione
lokale për të evidentuar
“kriminelët e luftës”, siç përktheheshin
ndryshe kundërshtarët
politikë.
I pari gjyq masiv ishte gjyqi ai
special, i krijuar sipas një vendimi
të Kryesisë së KANÇ-it më 15
dhjetor 1945.
Kështu vetëm pak javë para se
të niste ky “gjyq special” u krijua
trupi gjykues i përbërë nga: gjenmaj.
Koçi Xoxe – kryetar, kol. Hysni
Kapo – anëtar, nënkol. Beqir
GJYQI I PARË SPECIAL 1 MARS – 13 PRILL 1945
Dënimi i kastës
së vjetër politike
Balluku – anëtar, kap.II Hajdar
Aranitasi – anëtar, Gaqo Boboshtica
(partizan) – anëtar, Medar Shtylla
– anëtar, Faik Shehu – anëtar,
Halim Budo – anëtar, Gaqo Floqi –
anëtar. Prokuror ishte Bedri Spahiu.
Gjyqi u hap më 1 mars 1945 në
kinema “Kosova” (sot Teatri Kombëtar)
në Tiranë. Në të u gjykuan
60 vetë. Në përfundim të këtij procesi
sa qesharak aq edhe tragjik u
dha dënimi me vdekje për 17 vetë
më 13 prill 1945.
U dënuan me vdekje në “gjyqin
special”: Fejzi Alizoti, Kolë Tromara,
Kostandin Kotte, Hilmi Leka,
Reshit Merlika, Ismail Golemi, Terenc
Toçi, Zef Kadarja, Gustav Mirdash,
Aqif Përmeti, Shyqyri Borshi,
Bahri Omari, Beqir Valteri, Dik
Cami, Daut Çarçani, Tasim Bishqemi,
Javer Hurshiti.
Personat e tjerë të dënuar me
burgime të ndryshme ishin: Tefik
Mborja, Xhevat Korça, Qemal Vrioni,
Anton Kosmaçi, Zef Benusi,
Shuk Gurakuqi, Zef Shiroka, Emin
Tori, Ndoc Naraçi, Rrok Gera, Ismet
Kryeziu, Sokrat Dodbiba, Rrok
Kolaj, Jakov Milaj, Refat Begolli,
Et’hem Cara, Mihal Sherko, Akile
Tasi, Ibrahim Biçakçiu, Mihal Zallari,
Xhavit Leskoviku, Kostaq
Kotta, Bajram Pustina, Sulejman
Vuçiterni, Fiqri Llagami, Nedin
Kokona, Sami Koka, Zenel
Prodani, Zija Bejleri, Is’han Libohova,
Koço Tasi, Vangjel Goxhomani,
Luigj Filaj, Tahsim Bishqemi,
Abedin Xhiku, Lazër Radi,
Manush Peshkëpia, Gjergj Bubani,
Bilal Nivica, Samim Visoka, Mahmut
Golemi, Abdurrahman Telqiu,
Refat Tartari dhe Dedë Jakova.
E vërteta në lidhje me vendimin
e gjyqit e special, gjendet në
procesin gjyqësor të Koçi Xoxes.
Komisioni Hetimor i drejtuar nga
Bedri Spahiu mori në pyetje paraprakisht
të pandehurit. Në deklarimin
e datës 11 shkurt 1949, Koçi
Xoxe tha se gjyqet e rëndësishme
si ai special, i Maliqit, i grupit të
deputetëve, si dhe i disa gjyqeve në
Shkodër, Gjirokastër e Korçë, janë
marrë me vendim të Byrosë Politike.
Prokurori i tregon Xoxes një
numur të madh vendimesh të nënshkruara
nga ai ku urdhërohen
ekzekutime të mjaft njerëzve pa
vendim gjyqi. Duke u përgjigjur
Xoxe thotë se “shumica e këtyre
vendimeve ka qenë marrë me vendimin
e Byrosë” dhe për disa prej
tyre ai ishte “konsultuar me komandantin
e përgjithshëm”. Kjo
tregon edhe njëherë “drejtësinë” e
këtyre gjyqeve.
60 persona i gjykoi dhe dënoi një trupë gjykuese “speciale”
pa asnjë njeri të fushës së drejtësisë. 17 prej tyre u dënuan me vdekje
E shtunë, 16 prill 2011 55 17
SPECIALE
Fjalët e fundit e të
dënuarve me vdekje
Fejzi Alizoti: Zoti kryetar, ç’më
takon mua, përfaqësuesi im dha të
gjitha shpjegimet, vetëm dua të
theksoj vlerën e bashkimit doganor,
i cili frutoj Shqipërisë nga 200
– 250 milionë që do të vihen sot
nga arka e shtetit. Po të mos kishte
qenë bashkimi doganor, e gjithë
kjo shumë nuk do të realizohesh
dot sot.
Aqif Përmeti: Me ndërgjegjen
time të pastër, si një bir i mirë i
Shqipërisë, për shërbimet që i kam
bërë kësaj, bashkohem me thëniet
e avokatit mbrojtës dhe s’kam ç’të
shtroj tjetër.
Gustav Myrdach: Nuk kam
qenë një vegël e gjermanëve vetëm
jam përpjekur si shqiptar dhe nuk
kam ndihmuar divizionin SS. Komanda
e Mbrojtjes Kombëtare ku
unë kam bërë pjesë, nuk ka dërguar
kundra ushtrisë NÇ, asnjë
ushtri dhe s’ka bërë asgjë kundra.
Kostandin Kotte: Akuza që më
bëhet, është se kam bashkëpunuar
me ardhjen e Italisë, këtu bashkë
me Mustafa Krujën dhe Ali Këlcyrën.
Mustafa Kruja ka bërë një
politikë personale pa patur asnjë
parti, asnjë grup. Dhe kjo gjë as
ka ekzistuar as është shpallur
ndonjëherë, as edhe ndonjë
broshurë të tillë. A është e drejtë
që miqësira familjare të quhen akte
politike? Nuk e kam bërë
mbledhjen e leshit në Shqipëri, se
ay në Shqipëri ishte i lirë dhe
s’kish asnjë dispozitë ligjore që
ndalonte eksportimin e leshit në
Itali. Gjatë kohës si ministër, kam
punuar me drejtësi dhe ndershmëri.
Dëshmia e Sotir Kondit është
pasqyra e vërtetë e sjelljeve të
mia atje. Asnjeri s’ka ardhur këtu
kundra meje se e kam burgosur ose
persekutuar. Gjatë gjithë kohës së
okupacionit gjerman jam tërhequr
nga çdo aktivitet dhe s’kam dhënë
asnjë shenjë gjallërie.
Hilmi Leka: Unë nuk kam qenë
përzier, nuk kam qenë përzier, nuk
kam marrë asnjë dekoratë, nuk kam
dhënë asnjë pëllëmbë toke në Tiranën
e re, nuk jam pasuruar edhe
sistemuar, mëma ime kur u sëmur,
vajti në spital të shtetit, kurse
shumë të tjerë i dërgonin në Itali
me shpenzimet e Luogotenencës.
Kur kjo shihte se puna në Ministrinë
e Kulturës nuk lëvizte, dërgon
shkresat që nuk u vënë kurrë
në zbatim. Orasio Marcheseti, donte
arrestimin e shumë vetëve në
ministrinë time dhe për disa ka bërë
letra dhe unë kam mundur t’i shpëtoj
këta elementë të vlefshëm për
ushtrinë NÇ. Shumë anëtarë të NÇ
të sëmurë janë dërguar në Itali.
Javer Hurshit. Avokati im Haki
Karapici mua më mbrojti vetëm për
5 minuta kurse për të tjerët zgjati
shumë. Për këtë po u dorëzoj një
mbrojtje personale. Përveç kësaj
kam dhe pak fjalë. Z.Spiro Koleka
(deri më 7 prill 1939 ishte drejtori
i Punëve Botore në Shkodër, ku
Hurshit ishte prefekt – shënim) ka
dëshmuar kundër meje: të tëra janë
të vërteta por duhet mbajtur parasysh
sa vijon: ai tha se nuk e armatosa
djalërinë. Po ku t’i gjeja
armët për ta armatosur? Kërkova
vullnetarë nga malësitë dhe më
ardhën 350 malësorë, të cilët ia
dorëzova ushtrisë. Kur erdhën italianët,
u tërhoqa si të gjithë
nëpunësit e tjerë dhe mora vendin
kur erdhi prapë urdhri për të gjithë.
Më vonë më transferuan në Tiranë,
me degradim rroge e me degradim
grade. Tek unë gjyqi duhet të ketë
parasysh që gjykon një nëpunës të
ndershëm dhe kryetarin e një familjeje
që përbëhet prej 15 vetëve që
sot vuajnë për bukën e gojës.
Terenc Toçi: Me të vërtetë na
kanë ardhur në parlament disa ligje
për t’u dhënë tokë italianëve në
Tiranën, por na e refuzuam me përbuzje.
Bile edhe kjo u bë skandal
se na paraqitën një listë prej 140
emrash prej gjeneralit deri tek ushtari
i kazermës. Tani u paraqes një
dokument zoti kryetar, që të mbetet
në aktet e mia, në mos tjetër,
të dëshmojë për shërbimet që unë
i kam bërë Shqipërisë si në lëmën
letrare, ashtu edhe në atë shoqërore
dhe librin tim të fundit “Shqiponja
arbënore” që ja dhurova
djalërisë shqiptare. Mbas
dorëheqjes sime u tërhoqa në jetën
time private. Ky libër është një apel
i djalërisë shqiptare demokratike
dhe ja kam dërguar në male.
Shyqyri Borshi: Bashkohem
me avokatin mbrojtës.
Kolë Tromara: Unë mjaftohem
në ato që tha avokati mbrojtës,
shtoj vetëm që tërë jetën time e
kam harxhuar për të mirën e këtij
vendi. Si njeri në botë ndoshta dhe
kam gabuar, por kurrë ndonjëherë
s’kam menduar t’i bëj keq këtij
vendi dhe të pasurohem. Andaj e
lë në ndërgjegjen tuaj të pastër të
vend si t’ua dojë shpirti juaj.
Bahri Omari: Unë dua të prek
vetëm disa pika që nuk i preku
avokati mbrojtës. Do të prek atë
çështjen e artikullit të famshëm të
Mustafa Krujës Krujës me të cilin
ay desh të njoftonte se gjoja na ishin
dakord me politikën e tij. Desh
të thosh me këtë në sytë e popullit,
se ata që kanë qenë antifashistë
asokohe janë bashkuar me
mua për t’u lidhur me Italinë. Po
nga sa di unë z.kryetar, atë marrëveshje,
edhe vetë qeveria italiane
nuk e ka pranuar dhe ka mbajtur
një marrëveshje me shqiptarë e italianë
të “Bashkimit Kombëtar”.
Qëllimi i Mustafa Krujës, ish të
diskriditonte në sytë e opinionit
publik, sikur edhe ne kishim bashkëpunuar
dhe hiqeshin si antifashistë.
Dhe kjo pavarësisht nga fakti
që i kanë dërguar telegram Zogut
shokët e mi, për t’i ofruar solidaritet.
Zoti prokuror s’ka marrë parasysh
që unë s’kam qenë atje, unë
kam qenë në atë kohë i internuar
në Itali dhe qeveria italiane ka
nxjerrë një dekret ekspulsimi. Dhe
kur hymë në Shqipëri me gjithë
shokët e Barit, të cilët e mbajnë
mend të gjithë, na mblodhi Xhirua
dhe na tha të rrimë të qetë, se po
qe se nuk rrini të qetë e dini mirë
se çfarë ju pret. Po të ishim ne në
marrëveshje nuk do të na hiqte
Xhirua këtë ammonimento. Pas dy
muajsh u emërova në Këshillin e
Shtetit dhe nuk jam njeri i rrogave
siç tha prokurori se po të isha nuk
do të kisha ndenjur 15 vjet jashtë,
por do të vija këtu të mirrja rroga
dhe në kohën e Imperos nuk kam
dashur pozita. Pastaj nuk kam qenë
njeri i rogave dhe kockave, zoti kryetar.
Zoti prokuror ka qejfin t’i lidhi
gjërat me njëra – tjetrën: Bashkimi
Kombëtar është i lidhur me
Ballin Kombëtar. Kjo është një gabim
i madh. Shumica e anëtarëve
të Bashkimit Kombëtar nuk kanë
qenë në Ballin Kombëtar. Në
mbledhjen e Grenobelit kur u
kthye, u prish krejt Bashkimi Kombëtar.
Lekë Margjini, Sheh Karbunara,
Koço Tasi, Sejfi Vllamasi e
të tjerë nuk morën pjesë në “Bashkimi
Kombëtar”.
Zoti Kryetar, të mërkurën e shkuar
kur u këndua broshura “Vradhimis”,
z.prokurori tha se Bahri
Omari desh të bënte një marrëveshje
“en scene”. Jo zoti kryetar,
ay ish një artikull i parëndësi dhe
gjykatorja ka në dorë dy dokumenta,
letrën e Mitatit dhe letrën e
Xhavitit dhe po të krahasohen këto
del në shesh përralla e “Vradhinis”....
Në mbledhjen e Gjirokastrës ka
qenë e vetmja mbledhje që kam
pjesë unë dhe është organizuar prej
Shemsi Totozanit. Dhe u ndamë si
miq e mbetme dakord për një luftë
kondra okupatorit. Dhe unë si
plak rekomandova prudencë,
ashtu siç thotë fjala jonë “nëntë
hile e një trimëri”, dhe nuk kam
vatur sa thotë prokurori si i
deleguar. Sa për kohën time si
ministër, s’kam ç’them dhe sa
për protestin për prishjen e
portit të Durrësit, unë protestën
e kam bërë energjike dhe
me qenë se protesti është gjetur
në sirtarët e nënministrit
(Vehbi) Frashëri, kam dyshimin
se mund të ketë bërë
Frashëri një sabotim. Unë për
vete nuk dua mëshirë, dua
vetëm drejtësi. Dhe qëndrova
këtu se jam i bindur se kam
ndërgjegjen e pastër e s’kam
frikë nga asgjë.
Dik Cami: Unë jam i pafajshëm
dhe nuk i pranoj akuzat
që më bëhen. Sidomos trupi
gjykues të ketë ndërgjegjen e
pastër dhe të më gjykojë si duhet,
jo si populli që është sjellë
kundër meje sikur të mos isha
shtetas shqiptar. Unë jam
dënuar me vdekje nga prokurori
dhe u lutem të keni mëshirë e
po s’qe do pres me durim çdo
gjë.
Daut Çarçani: Duke marrë
parasysh se kam qenë një funksionar
i qetë dhe jo ndonjë personalitet
politik, kam punuar
gjithmonë në të mirë të vendit.
Kam qenë një dashamirës i
lëvizjes.
Tefik Mborja: Mua 7 prilli
nuk më ka gjetur në mes atyre
që e kanë pritur armikun, ata
janë botuar nëpër broshura dhe
njihen prej gjithë botës shqiptare
cilët janë. Unë kufizohem
vetëm në këtë: duke u
këshilluar me shokët e mi, pranova
detyrën që ishte një fatkeqësi
për mua. Unë e pranova
dikasterin e Partisë Fashiste
kontër vullnetit tim dhe këtë
bëra në mirëbesim se përnjëherë
hasa në vështirësira që
kishin të bënin me ndërgjegjen
time kombëtare. Dhe pasi pashë
qëllimin e vërtetë të politikës
italiane për çkombëtarizimin
e kolonizimin e vendit
tonë, munda të largohem pas
shumë pengimesh dhe
protestash. U hoqa difinitisht
nga jeta politike dhe kjo ka
ngjarë që në 1941. Dhe qysh
atëherë deri ditën e çlirimit të
Shqipërisë nga ushtria NÇ kam
punuar me UNÇ dhe s’kam
marrë pjesë në parti të tjera.
Dhe kam qëndruar në atë anë.
Kjo provohet me dëshmitarët
që kanë dalë para gjyqit.
(Tefik Mborjes iu fal jeta,
por pas disa vitesh vdiq në
burg).