ALBANIA on Line TV

Marre nga gazeta Rilindja Demokratike

Si u vendos 28 nëntori

Në orën 17:30 të datës 28 Nëntor, Ismail Qemali doli në ballkonin e godinës ku u mbajt Kuvendi dhe njoftoi shpalljen e Pavarësisë Kombëtare, duke ngritur flamurin kombëtar. Me aktin e shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, Kryetari i qeverisë së përkohshme, Ismail Qemali, njoftoi gjashtë Fuqitë e Mëdha duke ju kërkuar njohjen e pavarësisë, si rrjedhojë e natyrshme e vullnetit të popullit shqiptar. Në përbërjen e qeverisë së përkohshme, përfshihej Ismail Qemali, Kryeministër dhe ministër i Jashtëm, Petro Poga, ministër i Drejtësisë, Myfid Libohova, ministër i Brendshëm, Abdi Toptani, ministër i Financave, Luigj Gurakuqi, ministër i Arsimit, Mit'hat Frashëri, ministër i Punëve Botore, Lef Nosi, ministër i Posttelegrafës. Për të arritur deri në këtë moment të rëndësishëm u deshën shumë përpjekje të atdhetarëve shqiptarë

Shqipëria, 99 vjet e pavarur

Shqipëria feston 99-vjetorin e shpalljes së Pavarësisë dhe 66-vjetorin e çlirimit të vendit nga okupatori nazifashist. Sipas të dhënave historike për të arritur deri në këtë moment të rëndësishëm për kombin tonë, u deshën shumë përpjekje të atdhetarëve shqiptarë. Përpjekje që u finalizuan në 28 Nëntor të vitit 1912, me ngritjen e flamurit kombëtar në Vlorë nga patrioti i madh, Ismail Qemali dhe në 28 Nëntor të vitit 1944 me çlirimin e plotë të vendit nga okupatori nazifashist.

Dëshmi historike

Bazuar në dokumentacionin historik në vitin 1912, situata në Ballkan ishte mjaft e trazuar, për shkak të ngjarjeve që po ndodhnin njëra pas tjetrës. Ndërkohë, Perandoria turke po përjetonte një krizë të gjithanshme. Në 11 janar të atij viti, patrioti Hasan Prishtina paralajmëroi në Parlamentin turk për një kryengritje të re në Shqipëri, po të mos plotësoheshin kërkesat shqiptare. Në 18 janar xhonturqit shpërndanë Parlamentin dhe shpallën zgjedhjet e reja. Në 13 mars u nënshkrua marrëveshja serbo-bullgare, mbi bazën e së cilës u formua "Aleanca Ballkanike". Një muaj më vonë shpërtheu kryengritja kundër xhonturqve në Malësinë e Gjakovës, ndërsa në 21-25 maj, zhvilloi punimet Kuvendi i Junikut, i cili hartoi programin e autonomisë të kryengritjes së përgjithshme. Ndërkohë, në maj kryengritja kundër xhonturqve u shtri në zonën e Pejës, të Lumës, të Mirditës e të Zadrimës. Në fillim të muajit qershor, forcat kryengritëse të udhëhequra nga Bajram Curri, shpartalluan forcat turke në Qafën e Prushit. Në 28-29 qershor kryengritësit, të udhëhequr nga Isa Boletini, shpartalluan batalionet turke tek Ura e Senicës. Brenda këtij muaji kryengritësit shqiptarë zhvilluan luftime me forcat turke në zonën e Prishtinës, të Pazarit të Ri dhe të Vuçiternës, ndërkohë që në 4 korrik morën Krujën dhe në 17 korrik hynë në Gjakovë. Në të njëjtën datë, kryengritja shqiptare e detyroi qeverinë xhonturke të Said Pashës të jepte dorëheqjen. Në datën 5 gusht, sulltani shpërndau Parlamentin dhe dekretoi zgjedhjet e reja. Ndërkohë, pas këtyre zhvillimeve të vrullshme, që u pasuan edhe me ngjarje të tjera, në 8 tetor Mali i Zi i shpalli luftë Turqisë dhe në 17 dhe 18 tetor, të njëjtën gjë bënë edhe Serbia gjë që shënoi edhe fillimin e luftës ballkanike. Në tërësi, kjo luftë drejtohej kundër Turqisë, por në një moment të caktuar të zhvillimit të saj, fqinjët kthyen sytë nga Shqipëria, duke synuar copëtimin e saj. Fitoret e shteteve ballkanike ndaj Turqisë, i detyruan Fuqitë e Mëdha të rishikonin vendimin e tyre për të mos lejuar ndryshimet territoriale në Ballkan, në favor të interesave të aleatëve ballkanikë.
Në rrethana të tilla, patriotët shqiptarë që ndodheshin jashtë atdheut vendosën të ndërmerrnin një veprim të ri politik, me synimin për të parandaluar dhe për të mos lejuar copëtimin e Shqipërisë. Gjithashtu, do të synohej ruajtja e tërësisë tokësore, duke u mbledhur një Kuvend Kombëtar ku do të vendosej për fatin e saj.
Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi u nisën nga Stambolli dhe arritën në Bukuresht, ku më 5 nëntor 1912 organizuan mbledhjen e kolonisë shqiptare. Këtu u vendos të krijohej një Komitet Drejtues, të krijohej një komision që do të shkonte në kancelaritë europiane, për të mbrojtuar përpara qeverive të Fuqive të Mëdha, të drejtat e kombit shqiptar. Ndërkohë, Komiteti i Bukureshtit do të koordinonte veprimtaritë e komiteteve brenda e jashtë Shqipërisë. Por në këtë mbledhje nuk u përcaktua me saktësi në se do të ishte autonomia, apo pavarësia synimi i afërt. Pjesë e përpjekjeve diplomatike ishin dhe takimet që Ismail Qemali zhvilloi në Vjenë me kontin Berthold dhe ambasadorin italian.
Ismail Qemali u njoftua për lëvizjen që kishte filluar në Shqipëri, e cila kishte të bënte me mbledhjen e një Kuvendi Kombëtar. Ndërkohë, ushtria osmane në Ballkan ishte shpartalluar në të gjitha frontet dhe trupat serbe, malazeze e greke kishin hyrë thellë në tokën shqiptare. Në këto kushte, grupi i atdhetarëve, i kryesuar nga Ismail Qemali, vlerësoi se e vetmja zgjidhje e drejtë e çështjes shqiptare ishte ajo e shpalljes së Pavarësisë.
Në 19 nëntor, Ismail Qemali do të deklaronte nga Trieste, gjatë rrugës për në Shqipëri, se menjëherë pas mbërritjes së tij në Shqipëri do të shpallej pavarësia e Shqipërisë dhe do të zgjidhej qeveria e përkohshme. Ideja e pavarësisë së Shqipërisë dhe lajmi i mbledhjes së Kuvendit Kombëtar u pritën me entuziazëm në Shqipëri, ku ndërkohë lëvizja atdhetare po përgatiste rrethanat.
I shoqëruar nga patriotë të tjerë, Ismail Qemali me shokë arriti në Durrës dhe së bashku me delegatët nga ky qytet, Shijaku, Tirana dhe Kruja, u nisën për në Vlorë.
Në Fier u bashkuan me një pjesë të delegatëve nga Kosova dhe në 25 nëntor arritën në Vlorë. Menjëherë nisën përpjekjet për organizimin e forcave të armatosura, duke ngritur një komision të posaçëm dhe bashkëpunimin me pleqësitë e fshatrave, për mobilizimin e njerëzve të aftë për të luftuar. Kjo, u diktua edhe nga keqësimi i rrethanave, për shkak të përparimit të ushtrisë serbe në territorin shqiptar. Ndërkohë, flamuri kombëtar ishte ngritur në Elbasan, Durrës, Tiranë, Kavajë, Peqin e Lushnjë.

Ngritja e flamurit në Vlorë

Në rrethana të tilla, delegatët që ndodheshin në Vlorë vlerësuan se duheshin përshpejtuar procedurat për ngritjen e flamurit dhe shpalljen e Pavarësisë Kombëtare. Në mbrëmjen e datës 27 nëntor u vendos që të nesërmen të mblidhej Kuvendi Kombëtar, megjithëse, nuk kishin arritur ende mjaft delegatë nga trevat e ndryshme të Shqipërisë. Sipas historianëve dhe dokumentave të kohës, Kuvendi Kombëtar i çeli punimet në orën 15:30 të ditës së nesërme. Në të morën pjesë 37 delegatë, të cilët u shtuan më pas deri në 63 vetë dhe përfaqësonin të gjitha viset shqiptare, duke qenë në një masë të madhe udhëheqës dhe aktivistë të lëvizjes atdhetare. Mes tyre, ndodheshin Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, Murat Toptani, Lef Nosi, Mit'hat Frashëri, Patër Anton Harapi, Sali Gjuka, Bedri Pejani, Rexhep Mitrovica, Vehbi Agolli, Dhimitër Zografi, Nikollë Kaçorri, Jani Minga, Abdi Toptani, Pandeli Cale, Dudë Karbunara, Mehmet Dëralla, Hasan Hysen Budakova, Ajdin Draga, Sherif Dibra, Dhimitër Mborja, Shefqet Daiu, Rexhep Ademi, Dhimitër Berati, Kristo Meksi, Xhelal Koprencka, Iljaz Vrioni, Hajredin Cakrani, Shefqet Vërlaci, etj.
Kuvendi zgjodhi si kryetar Ismail Qemalin, i cili nënvizoi në fjalën e tij se, "në kushtet e krijuara, e vetmja rrugë për shpëtimin e atdheut, ishte ndarja e Shqipërisë nga Turqia dhe shpallja e Pavarësisë". Ky propozim u miratua unanimisht nga delegatët që nënshkruan edhe dokumentin e Pavarësisë së Shqipërisë. Në këtë dokument theksohej mes të tjerash se, "Shqipëria sot, të bëhet më vehte, e lirë, e mosvarme". Në këtë Kuvend u krijua edhe qeveria e përkohshme, si dhe u emërua Pleqësia ose Senati. Këto propozime u miratuan njëzëri nga Kuvendi Kombëtar. Menjëherë pas kësaj, u shpall qeveria e përkohshme, si dhe u zgjodhën anëtarët e Senatit, i përbërë nga 18 anëtarë, me kryetar patriotin Vehbi Dibra. Në përbërjen e qeverisë dhe të Senatit u zgjodhën njerëz me kontribut të spikatur atdhetar dhe përfaqësues të të gjitha trevave e të tri besimeve fetare. Procedurat e mëtejshme vazhduan me nënshkrimin e aktit të shpalljes së Pavarësisë Kombëtare nga të gjithë delegatët.
Në orën 17:30 të datës 28 Nëntor, Ismail Qemali doli në ballkonin e godinës ku u mbajt Kuvendi dhe njoftoi shpalljen e Pavarësisë Kombëtare, duke ngritur flamurin kombëtar. Me aktin e shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, Kryetari i qeverisë së përkohshme, Ismail Qemali, njoftoi gjashtë Fuqitë e Mëdha, Anglinë, Italinë, Austro-Hungarinë, Francën, Gjermaninë dhe Rusinë. Po ashtu u njoftuan edhe shtetet ballkanike, Rumania, Mali i Zi, Serbia, Bullgaria, Greqia e Turqia, duke u kërkuar njohjen e Pavarësisë, si rrjedhojë e natyrshme e vullnetit të popullit shqiptar.
Në përbërjen e qeverisë së përkohshme, përfshihej Ismail Qemali, Kryeministër dhe ministër i Jashtëm, Petro Poga, ministër i Drejtësisë, Myfid Libohova, ministër i Brendshëm, Abdi Toptani, ministër i Financave, Luigj Gurakuqi, ministër i Arsimit, Mit'hat Frashëri, ministër i Punëve Botore, Lef Nosi, ministër i Posttelegrafës.
Akti i shpalljes së Pavarësisë u përshëndet nga populli i mbledhur në shesh, ndërkohë që patriotët Jani Minga e Murat Toptani, mbanin fjalime gjatë manifestimeve në rrugët e qytetit.
Sipas dëshmive historike, Isa Boletini mbërriti në Vlorë, një ditë pas shpalljes së Pavarësisë, në krye të 400 luftëtarëve të gatshëm të mbronin qeverinë dhe tërësinë territoriale. Trupat e komanduara nga Isa Boletini u vendosën në dy pozicione në lagjet "Muradie" dhe "Topana". Madje, në përkujtim të kësaj, Bashkia e qytetit të Vlorës, i vendosi emrin e Boletinit, një rruge të lagjes "Topana", e cila vazhdon të njihet me këtë emër edhe sot.
Pas largimit të tij nga Vlora, Isa Boletini la në shërbim të qeverisë së Ismail Qemalit, 25 burra nga Kosova, të cilët qëndruan në Vlorë deri në vitin 1925. Ata i shërbyen qeverisë së përkohshme dhe më pas, vendosjes së rendit, ndërkohë që ishin akomoduar në një godinë dy katëshe, në afërsi të sarajeve të familjes Vlora, e cila nga vlonjatët e vjetër është njohur ndryshe dhe si "shtëpia e kosovarëve". Aktiviteti i qeverisë së përkohshme, mbrohej e garantohej nga forcat e sigurisë, të cilat ishin ndarë në toga, me komandantët përkatës, me 32 luftëtarë secila. Mes tyre, spikasnin togat e komanduara nga Ahmet Lepenica, Ahmet Muka, Tol Arapi, Azis Cami, Thanas Beni, Cen Sharra. Ndërkohë, shef protokolli ishte Hasan Sharra. Dokumenti origjinal i Aktit të Shpalljes së Pavarësisë, u ruajt në mjediset e Muzeut të Pavarësisë, që si edhe sot, funksionon në të njëjtën godinë. Më pas në vitin 1937, sipas historianëve ajo u zhduk. Një kopje origjinale të saj, e ruajti Lef Nosi, ish-ministër i Postë Telegrafës, i cili sipas studiuesit Agim Hametaj, e ruajti deri vonë, duke mos e dorëzuar tek Sigurimi i Shtetit që e kërkonte atë me ngulm.

28 Nëntori, ditë historike

Këtë 28 Nëntor Shqipëria feston edhe 66-vjetorin e Çlirimit të Atdheut nga okupatori nazifashit. Në këtë ditë historike, ne shqiptarët kemi të drejtë të krenohemi për Luftën e lavdishme, Antifashiste Nacionalçlirimtare që çoi në çlirimin e vendit nga okupatorët nazifashitë. Ne krenohemi, sepse me luftën e sakrificat mbinjerëzore dhe gjakun e dhjetëra mijëra dëshmorëve u bëmë pjesë e bllokut antifashist të popujve të botës, të kryesuar nga aleanca anglo-sovjeto-amerikane. Në momentin historik populli shqiptar, në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi e kudo që jetonte në trojet e tij etnike, u bashkua me forcat e lirisë kundër atyre të errësirës. Në bazë të kësaj lufte e sakrificave që bëmë, ne siguruam jo vetëm pavarësinë e Shqipërisë, por të drejtën e shqiptarëve në Kosovë për vetëvendosje e të shqiptarëve kudo që jetojnë, të drejtën për të qëndruar në trojet e tyre etnike. Kjo ishte fitorja e dytë më e madhe në historinë tonë kombëtare, pas shpalljes së Pavarësisë dhe ngritjes së flamurit në Vlorë.





"Flaka" do shëtisë në çdo qytet e zonë të vendit, deri në 28 nëntor të vitit që vjen

Ndizet flaka e Jubileut të 100 vjetorit

Festa e 99-vjetorit të Pavarësisë shënoi dje edhe fillimin e "Vitit të 100-vjetorit të Shqipërisë të pavarur". Sikundër u paralajmërua nga Kryeministri Sali Berisha në mbledhjen e Këshillit të Ministrave të datës 10 nëntor, periudha 28 nëntor 2011-28 nëntor 2012 do të shënojë vitin e "100-vjetorit të Pavarësisë", projekt, i cili parashikon ngritjen e komisionit për kremtimin e tij. Në kuadër të kësaj feste, do të parashikohen një sërë aktivitetesh si koncerti madhështor që do të luhet në simfoni në të gjitha trojet shqiptare, ku jetojnë shqiptarët, por dhe në diasporë, çeljen e konkursit për monumentin e pavarësisë, nisjen e punimeve për Parlamentin e ri dhe stadiumin, realizimi i projekteve dixhitale dhe vepra më e madhe e këtij 4-vjeçari, tuneli Tiranë-Elbasan. Sipas Kryeministrit Berisha, ky do të jetë viti dhe festa e të gjithë shqiptarëve. Komisioni, i cili do të merret me përgatitjen e këtij kremtimi, do të kryesohet nga Kryeministri Berisha dhe përfshin disa ministra, drejtues të disa institucioneve të Akademisë së Shkencave, Arkivës së Shtetit etj. Kreu i qeverisë ftoi në kremtimin e kësaj feste qeveritarë të Kosovës, qeveritarë shqiptarë të Maqedonisë, Malit të Zi, organizatat atdhetare politike të diasporës, si "Vatra", Këshilli shqiptaro-amerikan, arbëreshët, etj. I pranishëm në Teatrin e Operas dhe Baletit për të çelur ceremoninë e hapjes së kremtimeve të 100-vjetorit të Pavarësisë, Kryeministri Berisha u shpreh se, Shqipëria hyn në 100-vjetorin e saj më e re, më e bukur se kurrë në historinë e saj. Sipas tij, viti në të cilin Shqipëria hyn, është viti i vizionit të ri për Shqipërinë, si një vend i lirë që aderon për në BE. "Kam nderin në këtë koncert të çel siparin e vitit të 100-vjetorit të Pavarësisë. Shqipëria hyn në 100-vjetorin e saj më e re, më e bukur, më nuse se kurrë në historinë e saj, kjo sepse shqiptarët sot, kudo që jetojnë, janë të lirë, sepse shqiptarët sot kudo që janë po ndërtojnë të ardhmen e tyre në liri. Ndaj, le të urojmë së bashku një vit të madh. Viti i 100-vjetorit të Pavarësisë, para së gjithash, është një vit i madh, mirënjohjeje të thellë për qindra e mijëra gra e burra, vajza e djem shqiptarë, që flijuan jetën, rininë e tyre, që ne të jemi të lirë, që Shqipëria të mbetet përjetë e re. Është mirënjohje, ndaj miqve tanë kudo në botë, që në momente kritike për historinë tonë kombëtare qëndruan krah nesh dhe ne fituam. Është mirënjohje për të gjithë ata shqiptarë, që me mundin, djersën dhe intelektin e tyre, në këto vite, bënë që Shqipëria të vijë në 100-vjetorin e saj më e zhvilluar, më krenare, më e mirë se kurrë. Viti që ne hyjmë është viti i vizionit të ri për këtë vend, viti në të cilin Shqipëria dhe shqiptarët do të përcaktojnë si të ardhmen më të mirë, ëndrrën e vogëlushëve që lindin këtë vit", theksoi Berisha. "Flaka e Jubileut", iu dorëzua Kryeministrit Berisha, i cili me përshëndetjen e tij në këtë koncert, çeli siparin e 100-vjetorit të Pavarësisë. "Flaka e Jubileut" do të qëndrojë e ndezur dhe do të shëtisë në çdo qytet e zonë të vendit, deri në 28 nëntor të vitit që vjen. Të pranishëm në koncertin festiv në Teatrin e Operës dhe Baletit ishin Presidenti i Republikës, zoti Bamir Topi, Kryetarja e Kuvendit, zonja Jozefina Topalli, Kryetari i Bashkisë së Tiranës, zoti Lulëzim Basha, ministra të kabinetit qeveritar, përfaqësues të Trupit Diplomatik në vendin tonë e të ftuar të tjerë.





Leka II: Drejt një shekulli të ri pavarësie

"Le të jetë ky vit, një vit reflektimi, bashkimi dhe bashkërendimi i forcave dhe potencialeve tona mendore e fizike, për t'a përgatitur kombin drejt një shekulli të ri pavarësie", shkruan në mesazhin e tij, drejtuar Shoqatës "Vatra" në Nju Jork, i biri i trashëgimtarit të fronit mbretëror shqiptar, dhe nipi i mbretit Zog, Princi Leka II. I pamundur të ishte i pranishëm në darkën e shtruar para dy ditësh me rastin e festës së 28 nëntorit, Leka II thekson në mesazh se ishte i pamundur për t'iu bashkuar festës në Nju Jork, për shkak të gjendjes së vështirë që po kalon Leka I në Reanimacionin e Spitalit Neurokirurgjik në Tiranë. Duke folur në emër të Familjes Mbretërore shqiptare, i biri i trashëgimtarit të fronit mbretëror shqiptar i bën një apel vëllazëror të gjithë shqiptarëve, që për hir të Atdheut dhe kombit, të harrojnë gjërat që i ndajnë dhe të përqendrohen në gjërat që i bashkojnë. "Në emër të Familjes Mbretërore shqiptare, ju urojmë përvjetorin e 99-të të Pavarësisë. Me keqardhje, meqenëse gjendja shëndetësore e N.M.T. Mbretit Leka I u përkeqësua ditët e fundit, na u desh që t'a shtyjmë vizitën tonë në SHBA. Përndryshe, sot do të ishim në mesin tuaj. Dëshira jonë mbetet e madhe dhe e pandryshuar, që në një të ardhme të afërt të jemi pranë jush. Këtë 28 nëntor, kombi ynë fillon festimin e 100-vjetorit të Pavarësisë tonë, ndonëse të pjesshme. Le të jetë ky vit, një vit reflektimi, bashkimi dhe bashkërendimi i forcave dhe potencialeve tona mendore e fizike, për t'a përgatitur kombin drejt një shekulli të ri pavarësie, që patjetër do të jetë shekulli i shqiptarëve. Me ketë rast i bëjmë një apel vëllazëror të gjithë shqiptarëve kudo që ndodhen, që për hir të Atdheut dhe Kombit, të harrojnë gjërat që ndajnë dhe të përqendrohemi me të gjitha forcat dhe energjitë tona në gjërat që na bashkojnë. Të gjithë së bashku, le të punojmë për një të ardhme të ndritur për të gjithë shqiptarët, për popullin tonë të shumëvuajtur dhe për kombin tonë të lavdishëm", thekson Leka II në mesazhin e tij. Duke falënderuar për interesimin e vazhdueshëm për gjendjen e Mbretit, ai shprehu për shëndetin e Tij dhe për një komb shqiptar të fortë dhe të bashkuar. "Të gjithë sëbashku të punojmë vetëm në interes të popullit dhe kombit shqiptar, që nipat e mbesat tona t'a gëzojnë ashtu siç po e gëzojmë ne sot nga gjyshërit tanë", theksoi Leka II. Mesazhi i tij mbyllet me fjalët: Rroftë kombi shqiptar! Rroftë Bashkimi Kombëtar!", një ideal i palëkundur për Familjen Mbretërore shqiptare dhe pasardhësit e mbretit Ahmet Zog.

......................
ISMAIL QEMAL BEJ VLORA
(1844-1919)
Lindur në Vlorë. Shkollën fi llore e vijoi në Selanik, meqë aty ishte e internuar familja e tij, për shkak të veprimtarive patriotike. Më 1858-n u regjistrua në gjimnazin e Janinës “Zosimea”, ku pati bashkënxënës të vet Sami Frashërin, Naim Frashërin etj. Më 1860-n fi lloi punë si përkthyes i frëngjishtes në Ministrinë e Punëve të Jashtme në Stamboll. Aty përfundoi shkollën e drejtësisë. Pak vite më vonë u emërua shef kabineti në Tesali, i Ismail Rahim pashës, që ishte daja i tij. Më 1868-n u emërua kryesekretar i Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe dy vjet më vonë, deri më 1875-n, guvernator në Varnë dhe guvernator i Danubit të Poshtëm. Por dy vjet më vonë, duke qenë kundërshtar i Portës së Lartë, u internua në Qytahi, pranë Anadollit, vend ku qëndroi deri më 1882. Në fi llim të shekullit XX, Ismail Qemali fi lloi t’i përkushtohej çështjes shqiptare, duke ngritur zërin për autonominë e Shqipërisë. Lidhi kontakte me pothuajse të gjithë kolonitë patriotike të shqiptarëve jashtë e brenda vendit, sidomos në zonën e Vlorës. Në nëntor 1908 hyri në Parlamentin osman si deputet i sanxhakut të Beratit. Një vit më vonë u arratis nga Stambolli dhe vijoi jetën nëpër Europë, duke nisur kështu rrugën e pakthyeshme të veprimtarisë politike në favor të Shqipërisë. Merr pjesë në hartimin e Librit të Kuq bashkë me Luigj Gurakuqin. Ndihmoi lëvizjen e armatosur të shqiptarëve në kryengritjet e përgjithshme të viteve 1910-1912. Ishte organizatori kryesor i mbledhjes historike të 5 nëntorit 1912 në Bukuresht, ku u vendos e ardhmja e Shqipërisë. Më 28 nëntor deklaroi në Vlorë pavarësinë e Shqipërisë nga Porta e Lartë, duke e krijuar kështu shtet më vete. Firmoi i pari dokumentin e pavarësisë kombëtare, me siglën “Ismail Kemal”. U zgjodh Kryeministër i qeverisë shqiptare dhe ministër i Punëve të Jashtme. Pas zbulimit të komplotit të tij me ushtarakun shqiptar në shërbim të Stambollit, Beqir Grebenenë, u detyrua të japë dorëheqjen e të shkrijë kabinetin e tij dhe të dorëzojë pushtetin pranë Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit. Vetë Qemali u largua nga Shqipëria. Vdiq në Peruxhia të Italisë, në rrethana misterioze, të cilat të shtojnë dyshimin për një vrasje edhe në citimin e fjalëve të tij të fundit “Më hëngër në besë!”. Eshtrat ndodhen në Vlorë.

DOM NIKOLL KAÇORRI
(1862-1917)
Lindur në fshatin Kre i Bajrakut të Lurës. Rridhte nga një familje, babai i së cilës ishte katolik, ndërsa nëna islame, gjë që tregon për tolerancën fetare. Më 1884-n mbaroi studimet fi lozofi ko-teologjike për meshtar dhe u shugurua në Shkodër. Për pak kohë shërbeu në Delbnisht, pastaj u emërua famullitar në Durrës. Për veprimtarinë e frytshme kishtare, Papa i asaj kohe e nderoi me "Kryqin e artë për kishë dhe Papë". Emërohet ipeshkv. Gjatë 1905-1907 drejtoi kryengritjen e armatosur kundër turqve në Kurbin. Më 1908, Kaçorri mori pjesë në Kongresin e Manastirit. Në nëntor të vitit 1912, si delegat i Durrësit, mori pjesë në Kuvendin e Vlorës dhe fi rmoi dokumentin e pavarësisë me siglën “Kaçorri”. U zgjodh nënkryetar i qeverisë shqiptare. Pas rënies së kësaj qeverie, emigroi jashtë atdheut, ku vazhdoi veprimtarinë e vet politike e patriotike, derisa vdiq në Vjenë në maj 1917.

JORGJI KARBUNARA - BABË DUDË
KARBUNARA (1842–1917)
Lindur në Berat. Shërbeu si mësues i shqipes dhe bashkëpunoi me Kostandin Kristoforidhin. Filloi të meshonte në shqip, por kjo iu ndalua. Shqiptarizmi i theksuar i tij ra në sy të turqve, të cilët më 1895 i dogjën shtëpinë në Berat. U angazhua në ngritjen e degës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në Korfuz. Studimet e larta për kohën i përfundoi në Itali, për italisht. Në dekadën e dytë të shekullit XX, iu përkushtua hapjes së shkollave shqipe dhe mësimit të shqipes. Si veprimtar i dalluar i rretheve patriotike, u zgjodh delegat i Beratit në Kuvendin e Vlorës, ku si i tillë fi rmoi aktin e shpalljes së pavarësisë me siglën “J. Karbunara”. Gjithashtu u zgjodh anëtar i Pleqësisë. Pati përplasje me mercenarët e Esat Pashë Toptanit, të cilët i shkatërruan pasurinë në vitin 1915. I përbuzur dhe i përndjekur nga kundërshtarët dhe i përgëzuar nga populli për veprimtarinë e tij si shqiptar, vdiq në Berat.

VEHBI DIBRA AGOLLI
(1867-1937)
Lindur në Dibër të Madhe. Biri i Myftiut të Dibrës së Madhe. Mësimet fi llestare dhe ato të mesme i kreu në Dibër, ndërsa studimet e larta në Stamboll. Pas diplomimit menjëherë kthehet nga Stambolli në Dibër, ku u emërua myfti. Më 1909-n mori pjesë në Kongresin e Dibrës. u zgjodh kryetar i kongresit; më 1912 mori pjesë në Kuvendin e Vlorës, si përfaqësues i Dibrës fi rmoi vendimin e pavarësisë me siglën në turqisht “Vehbi Dibra”. Haxhi Vehbi Dibra u zgjodh kryetar i Pleqësisë, si dhe nënkryetar i qeverisë. Në vitin 1913, Qeveria e Përkohshme e Vlorës e ngarkon me detyrën e myftiut të përgjithshëm të Komunitetit Mysliman Shqiptar të mbarë Shqipërisë. Në vitin 1916 ngarkohet me detyrën e kryetarit të Gjyqit të Lartë të Sheriatit. Ndërsa më 1923, Dibra u zgjodh kryetar i Kongresit të Parë të Myslimanëve Shqiptarë. Shkroi, botoi dhe përktheu gjatë gjithë jetës, një pjesë e tyre u botuan në shtypin e kohës, kryesisht në revistën "Zani i Naltë", që botohej në Tiranë. Vdiq në Tiranë.

ELMAS BOCE
(1852-1925)
Lindur në Gjirokastër. Bashkëkohës i Naim e Sami Frashërit, si ata, Boce përfundoi gjimnazin e Janinës “Zosimea”. Mori pjesë në organizimin e degës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në qytetin e Gjirokastrës. Mbështetës i fl aktë i komitetit “Për lirin’ e Shqipërisë” dhe nga themeluesit e klubit patriotik “Drita”. Gjithashtu ndihmoi pa kursyer hapjen e shkollës shqipe të Gjirokastrës “Lirija”. Mik e bashkëpunëtor me Koto Hoxhin, thuhet se mund të ketë ndihmuar këtë të fundit në përgatitjen e shfaqjes së pjesës “Dasma lunxhiote”, kronikë me të cilën fi llon historiku i zhvillimit të teatrit të paktën në zonën e jugut të Shqipërisë. Mori pjesë në mbledhjen e Manastirit të Cepos. Ndërsa në nëntor 1912 u zgjodh delegat i Gjirokastrës në Kuvendin e Vlorës, ku fi rmoi dokumentin e pavarësisë kombëtare, me siglën “Elmas Boce”.

ARISTIDHI RUCI
(1875-1950)
Lindur në Sheper të Zagorisë, 9 vjet më vonë se Çajupi në të njëjtin fshat. Vijoi mësimet në gjimnazin “Zosimea” në Janinë. Gjatë fundit të shekullit XIX dhe fi llimit të shekullit XX gjendet në Janinë. Pas veprimtarisë aty, vendoset në Vlorë, ku në vitin 1908 angazhohet në themelimin e klubit patriotik “Labëria”. Po atë vit fi llon përpjekjet për mësimin e gjuhës shqipe te të vegjlit. Me armë në dorë merr pjesë në kryengritjen e përgjithshme më 1911-n. Si delegat i Vlorës merr pjesë në kuvendin që shpalli pavarësinë dhe fi rmoi aktin me siglën “A. Ruci”. Mori pjesë në Luftën e Vlorës në vitin 1920. Anëtar i federatës “Atdheu” me kryetar Avni Rustemin. U aktivizua në jetën administrative të qytetit të Vlorës; u zgjodh anëtar i kryesisë së Bankës Kombëtare Shqiptare më 1937; inspiroi krijimin e degës së Kryqit të Kuq në Vlorë. Pushtuesit fashistë e internuan në Itali. Vdiq në Vlorë.

ABAS DILAVER CELKUPA
(1855-1926)
Lindur në Durrës. Ndihmoi kryengritjet sporadike, që shpërthenin me qëllim mposhtjen e forcave osmane. Lidhi bashkëpunime me patriotët jashtë atdheut, përmes letërkëmbimeve dhe bujtjeve. Në kryengritjen e përgjithshme të vitit 1910, Celkupa u angazhua denjësisht dhe ndihmoi luftëtarët e zonës së veriut në veprimet e tyre luftarake. Priti në Durrës Ismail Qemalin e më pas, bashkë me delegatët që e shoqëronin atë, mbërriti në Vlorë, në ditët e fundit të nëntorit 1912, ku mori pjesë në mbledhjen e parë të Kuvendit të Vlorës, kuvend i cili vendosi pavarësimin e Shqipërisë nga Turqia. Aktin e pavarësisë kombëtare e fi rmoi edhe Abas Celkupa, si delegat i Durrësit, me siglën “Abas Dilaver”. Celkupa vdiq në Durrës.

ABDI TOPTANI
(1864-1942)
Lindur në Tiranë. Në vitin 1902 organizoi forcat kryengritëse kundër osmanëve në Shingjergj dhe Shupal. Në nëntor 1912 priti në Durrës Ismail Qemalin dhe e shoqëroi atë deri në Vlorë, ku mori pjesë në ngritjen e fl amurit. U zgjodh ministër i Financave në qeverinë e parë shqiptare. Me ardhjen e princ Vidit më 1914, caktohet ministër i Bujqësisë dhe Industrisë. Në Kongresin e Lushnjës ishte nga aktivistët kryesorë dhe për këtë u zgjodh anëtar i Këshillit të Lartë (çerek-mbret). Përkrahu kryengritjen e marsit 1922 udhëhequr nga Bajram Curri. Kushëri i parë me Esad Pashë Toptanin, por i ndarë me të për divergjenca politike. Kështu që dera e madhe e Toptanasve u nda pothuajse në dy pjesë: një me Esad Pashën e tjetra me vëllezërit Abdi e Murad. Viti 1915 Abdi Toptanin e gjen jashtë atdheut, në organizimet patriotike të shqiptarëve në Zvicër. Por, prej andej kthehet shumë shpejt në Shqipëri, për t’u bërë pjesë e aktivitete politike të vendit. Vitin e festimit të 30-vjetorit të shpalljes së pavarësisë, evenimentit historik ku ai mori pjesë, më 1942, Toptani vdiq në Tiranë. Në Kuvendin e Vlorës përfaqësoi Tiranën e Krujën dhe fi rmoi aktin e pavarësisë me siglën “Abdi”.

BEDRI PEJANI
(1885-1946)
Lindur në Pejë. Shkollën e mesme e kreu në “Robert Kolezh” dhe studimet e larta në degën e historisë në Universitetin e Stambollit. Organizues DHE KRUETAR I Kongresit te e Dytë të Manastirit (1910), dhe sekretar i Komitetit i Komitetit të Kosovës” (1918-1924). Në nëntor 1912, u zgjodh përfaqësues i Plavës, Gucisë, Gjakovës dhe Pejës, mori pjesë në mbledhjen e Vlorës dhe firmosi aktin e pavarësisë me siglën “Bedri Pejani”. Mbështetës i kryengritjes së Fan Nolit dhe anëtar i KONARE-së. U angazhua në mbrojtjen e të drejtave të Kosovës dhe Çamërisë. Ka bashkëpunuar edhe me aktorin e famshëm shqiptar Aleksandër Moisiu. Mori pjesë në Komintern. Nga janari deri në mes të qershorit 1944 ishte kryetar i Lidhjes së Dytë të Prizrenit. Më 1945 u arrestua në Shkodër nga Sigurimi i Shtetit dhe iu dorëzua autoriteteve jugosllave. Vdiq në spitalin-burg të Prizrenit.






SHEFQET DAJIU
(1882-1946)
Lindur në Elbasan. Shkollën e lartë e përfundoi në Stamboll. U kthye në vendlindje, ku vazhdoi veprimtarinë patriotike, të nisur në kryeqendrën e Turqisë. Përshëndeti organizimin e Kongresit të Elbasanit dhe hapjen e Normales, ngjarje këto që mbartnin në vetvete edhe kontributin e madh të Shefqet Dajiut. Kryengritja e përgjithshme e gjeti në Dibër, duke hapur shkolla shqipe e duke shpërndarë tekstet të shqipes. Në nëntor 1912, gjendet në Vlorë, si delegat i Elbasanit dhe fi rmoi dokumentin e indipendencës me siglën “Shefqet Daji”. Vite më vonë iu përkushtua aktivitetit pedagogjik. Botoi një abetare për shkollat fi llore. Ndërsa në vitet ‘20 është deputet në Parlament. Bashkëpunoi me Aleksandër Xhuvanin në shoqërinë kulturore “Kopshti letrar”, si dhe në revistën e përkohshme të këtij klubi, me të njëjtin titull. I cilësuar si bashkëpunëtor me pushtuesit, Dajiu u arrestua nga fronti nacionalçlirimtar dhe u burgos, për të vdekur në burg në vitin 1946.

XHELAL KOPRËNCKA
Lindur në Skrapar. Veprimtar i luftës për çlirim kombëtar, sidomos me një të afërm të tij, Ali Koprëncka. Të dy pjesë e komitetit të fshehtë “Për lirin’ e Shqipërisë”, ushtronin veprimtarinë e tyre patriotike në Korçë dhe Manastir, në klubin e shqiptarëve të atjeshëm. I kujdes për shkollën shqipe të Korçës, atë të vashave dhe djemve. Anëtar i shoqërive patriotike jashtë vendit. Si delegat i Skraparit, merr pjesë në shpalljen e pavarësisë kombëtare dhe fi rmon dokumentin e indipendencës me siglën “Xhelal Ko.”. Më 1918 mori pjesë në Kongresin e Durrësit, si delegat nga Skrapari. I ndjekur nga elementë antikombëtarë, Koprëncka u vra pabesisht në vitin 1919.

VELI HARÇI
Lindur në Gjirokastër. Veprimtar i klubit patriotik të qytetit, bashkë me Idriz Gurin e Hysen Hoxhën. Bashkë me këtë të fundit, përfaqëson Gjirokastrën në Kuvendin e Vlorës dhe fi rmoi aktin e pavarësisë, me siglën “Veli Harçi”. Harçi u gjend në Vlorë ditët e vendimit historik, duke pritur aty më pas delegatin tjetër gjirokastrit Hysen Hoxha dhe të tjerët. Këta u vonuan rrugës për në Vlorë nga bandat greke, që ndodheshin në jug të vendit. Ka lindur nga gjysma e dytë e shekullit XIX dhe jetoi deri rreth dekadave të para të shekullit XX në Gjirokastër.

QAZIM KOKOSHI
(1882-1945)
Lindur në qytetin e Vlorës. Mësimet e para i mori në shkollën turke të qytetit të Vlorës dhe më pas shkoi në Janinë, ku mbaroi gjimnazin "Zosimea". Pas mbarimit të asaj shkolle aty rreth fi llimit të viteve 1900 u kthye në vendlindje dhe u angazhua në klubin "Labëria", ku punoi për përhapjen e gjuhës shqipe në fshatrat e Vlorës. Mori pjesë në Kuvendin e Vlorës në nëntor 1912, si delegat i Vlorës. Firmoi aktin e pavarësisë me siglën “Qazim Kokoshi”. Në gusht 1913, Qeveria e Përkohshme e Vlorës e caktoi me detyrën e nënprefektit të Lushnjës. Pasi punoi afro shtatë muaj në atë detyrë, në shkurt 1914 u emërua me detyrën e kryesekretarit të Prefekturës së Vlorës. Pas rënies së Qeverisë së Vlorës, u caktua anëtar i delegacionit për të zhvilluar takimin me princ Vidin. Konkurroi në zgjedhjet parlamentare që u zhvilluan në vitin 1921, ku dhe u zgjodh deputet i Parlamentit të parë shqiptar. Pas tre vjetësh, në Lëvizjen e Qershorit të vitit 1924, u bashkua me grupin opozitar që udhëhiqej nga Fan Noli e Luigj Gurakuqi. Pas dështimit emigroi në Itali e më pas në Austri. Më 1928 u kthye në atdhe pas amnistisë së Mbretit, por në vitin 1932 u arrestua me akuzë komploti kundër Zogut dhe u burgos, për të dalë sërish më 1936. Pas vrasjes së dhëndrit të tij, dëshmorit Reshit Çollaku (i shoqi i së bijës), Kokoshi u arrestua nga GESTAPO-ja dhe u internua në Bergamo. Në prill 1946, komunistët arrestuan Qazim Kokoshin, i cili ishte kthyer në Shqipëri nga internimi nazist, në vitin 1945. I izoluar në hetuesinë e Vlorës, vdiq nga torturat.

JANI MINGA
(1872-1947)
“Mësues i Popullit”
Lindur në fshatin Shënpjetër të Fierit. Arsimin e ndoqi në Vlorë. U aktivizua në klubin patriotik “Labëria” që në vitin 1908. Mësues e patriot, mori pjesë në të gjitha kongreset arsimore. Ishte nismëtar për hapjen e shkollës shqipe në Kaninë më 1909, ndërkohë hartonte edhe tekstet shkollore: "Abetare kombëtare shqip përgatitore", "Abetare shqip këndimore", "Gramatikë e gjuhës shqipe" etj. Në korrik 1911 mori pjesë në Kuvendin e Drashovicës, në mbështetje të Memorandumit të Gërçës. Ndërsa, në vitin 1912 fi toi të drejtën e të dhënit lëndën e historisë dhe gjeografi së, pas një konkursi në Janinë, të cilin e fi toi. Në nëntor të atij viti u zgjodh delegat i Vlorës dhe si i tillë fi rmoi vendimin e pavarësisë me siglën “J. Minga”. Atë kohë, me hapjen e shkollës së Vlorës, u emërua drejtor i saj. Më 1922 mori pjesë në kongresin e arsimtarëve në Tiranë. Ishte përkrah Nolit gjatë kryengritjes së qershorit 1924 dhe mbajti fjalën e rastit kur trupat kryengritëse hynë në Tiranë. Vite më vonë iu përkushtua arsimit, si mësues e inspektor dhe kohë më kohë organizonte aktivitete me frymë patriotike, si p.sh. përkujtimin e betejës së Mashkullores dhe fi gurën e Çerçiz Topullit etj. Dy djemtë e tij, të përfshirë në Luftën Antifashiste, u mbyllën në krematoriumet e Mat’hauzenit më 1944. Minga vdiq në Vlorë.

REXHEP MITROVICA
(1888-1960)
Lindur në Mitrovicë në një familje atdhetare. Mësimet e fesë dhe njohuritë fi llestare i mori në gjuhën turke. Së bashku me Bedri Pejanin e Sali Gjukën më 1908-n udhëhoqi një fushatë propagandistike si parapërgatitje për Kongresin e Manastirit. U shqua si aktivist i lëvizjes për çlirim kombëtar dhe si i tillë mori pjesë në Kuvendin e Vlorës. Kosova, duke qenë e pushtuar nga serbët, u përfaqësua në kuvend nga Rexhep Mitrovica, Sali Gjuka e Bedri Pejani, delegatë të Gjakovës, Pejës e Gucisë. Firmoi aktin e pavarësisë kombëtare, me siglën “Rexhep”. Më 7 mars 1914, Mitrovica mori pjesë në pritjen që iu bë princ Vidit, i cili zbriti në Durrës. Me fi llimin e Luftës së Parë Botërore u largua në Austri. Më 1916-n u vendos në Vjenë. Atje u regjistrua në fakultet dhe studioi katër vjet me radhë shkencat pedagogjike, për t’i vënë ato në jetë disa vite më vonë, si ministër Arsimi (1921). Duke njohur vendimet e Kongresit Arsimor të Lushnjës (gusht 1920) për problemin e sistemit arsimor, Mitrovica menjëherë fi lloi punën në shtrirjen e rrjetit arsimor. Hodhi idenë e hapjes së një biblioteke kombëtare në Tiranë. Pas emigrimit disavjeçar, në fi llim të viteve ’40 u kthye në Shqipëri. Në vitin 1941 e emëruan anëtar të Këshillit të Shtetit Shqiptar. U zgjodh kryetari i parë i Komitetit Qendror të Lidhjes II të Prizrenit. Pas rënies së qeverisë së tij dhe triumfi t të komunistëve u largua nga atdheu dhe vdiq në Ankara.

DHIMITËR TUTULANI
(1875-1937)
Lindur në Berat. Përfundoi gjimnazin “Zosimea” në Janinë e më tej vazhdoi studimet për jurist në Athinë. Pas përfundimit të shkollës, u kthye në Berat, ku fi lloi të punojë si avokat. Këtu ndihmoi lëvizjen patriotike, duke u bërë bashkëpunëtor i veprimtarëve dhe idealeve kombëtare. Në nëntor 1912 u zgjodh delegat i Beratit në Kuvendin e Vlorës, ku fi rmoi aktin e pavarësisë kombëtare, me siglën “Dh. Tout.”. Në dhjetor 1918 ishte delegat në Kongresin e Durrësit, ndërsa afërsisht dy vjet më vonë mori pjesë si delegat në Kongresin e Lushnjës. Në vitet ‘20 të shekullit XX, përkrahu politikën e Fan Nolit dhe më 1925 u zgjodh kryetar bashkie i Beratit. Mori pjesë edhe në formimin e kishës autoqefale shqiptare, që doli nga Kongresi i Beratit më 1922. Vdiq në Berat, duke lënë të shkruar në testament se një pjesë të pasurisë së tij ia falte qytetit për shkolla, rrugë, mirëqenie etj.

MID’HAT FRASHËRI
(1880-1949)
Lindur më 1880 në Janinë. Biri i Abdyl Frashërit dhe nipi i Sami Frashërit dhe Naim Frashërit, u rrit nën kujdesin e xhaxhallarëve. Pas mbarimit të shkollës, deri në vitin 1905, punoi në administratën turke dhe më pas kaloi në Selanik, në administratën shtetërore. Në vitin 1908 fi lloi botimin e gazetës "Liria" në Selanik. Mori pjesë në Kongresin e Manastirit, më 14 nëntor-22 nëntor 1908. U zgjodh kryetar i Kongresit dhe nënkryetar i Komisionit të Hartimit të Alfabetit. Në moshën 32-vjeçare largohet përfundimisht nga Stambolli dhe vjen në Shqipëri. Në Kongresin e Vlorës, Frashëri ishte delegat i Elbasanit e Ipekut dhe fi rmoi aktin e pavarësisë me siglën “Mid’hat Frashëri”. Në qeverinë e Ismail Qemalit zgjidhet ministër i Punëve Botore. Më 30 mars 1913 jep dorëheqjen nga kjo detyrë. Mirëpriti ardhjen e princ Vidit në Shqipëri dhe u angazhua në Ministrinë e Punëve të Jashtme. Pas largimit të princ Vidit, Frashëri largohet nga Shqipëria dhe deri në vitin 1918 jeton në disa shtete të Europës. Në vitin 1916 vendoset në Bukuresht, ku arrestohet nga policia dhe internohet në Moldavi. Në vitin 1918, me mbarimin e Luftës së Parë Botërore, lejohet të largohet dhe vendoset në Lozanë të Zvicrës. Më 1920 shkon në SHBA. Kthehet në Shqipëri në vitin 1922. Në janar 1923 fi llon detyrën e Ministrit Fuqiplotë të Republikës së Shqipërisë në Athinë, deri në dhjetor 1925. I zhgënjyer nga zhvillimet politike në Shqipëri dha dorëheqjen dhe deklaroi largimin e tij nga aktiviteti politik. Më 1927 fi llon të botojë në Tiranë revistën “Dituria” dhe themelon librarinë Lumo Skëndo. Pas pushtimit të vendit nga Italia, vendos të rikthehet në politikë. Më 1941 është ideologu kryesor dhe një nga themeluesit e Organizatës Nacionaliste – Balli Kombëtar. Kundërshtar i komunistëve, u detyrua në nëntor 1944 të largohet nga Shqipëria dhe të vendoset në Itali. Gjatë një udhëtimi për në Nju Jork vdes si pasojë e një ataku kardiak, në tetor 1949, në dhomën e një hoteli.

ZIHNI ABAS KANINA HAMZARAJ
(1885-1959)
Lindur në Kaninë të Vlorës në një familje të vjetër feudalësh. U dallua si politikan e diplomat. Që në vitin 1906 u emërua nëpunës i konsullatave turke në Greqi, Bejrut, Maltë etj. U burgos prej autoriteteve turke, kur u kthye në Shqipëri dhe u aktivizua me grupet patriotike. Mori pjesë në kryengritjen e përgjithshme të vitit 1911. Në Kuvendin e Vlorës, si delegat i Vlorës, fi rmoi dokumentin e pavarësisë, me siglën “Zihni Abbas Kanina”. U zgjodh drejtor i përgjithshëm në Ministrinë e Punëve të Jashtme. Vitet e mëvonshme iu përkushtua arsimdhënies, sidomos dhënies së leksioneve për gjuhët e huaja. Me fi llimin e Luftës së Dytë Botërore, Kanina u bë pjesë e Ballit Kombëtar, përkrah mikut të tij të vjetër të idealit Mid’hat Frashërit. Kjo nuk u pëlqeu komunistëve të pasluftës, të cilët në vitin 1951 e arrestuan Zihni Kaninën dhe e burgosën në Tiranë, duke e lënë aty derisa vdiq.

HAJREDIN CAKRANI
Lindur në Cakran të Fierit, në një familje me autoritet në zonë, falë beut Bektash bej Cakrani. Veprimtar i lëvizjeve patriotike në Fier dhe zonën përreth, kur fi lloi të shpërndajë programet kombëtare, që propagandonin emancipimin e vendit. Merr pjesë në Kuvendin e Vlorës dhe në nëntor 1912 fi rmoi aktin e shpalljes së pavarësisë, me siglën “Hajredin Cakrani”. Mbetjet e veprimtarisë së tij patriotike janë duke u gjurmuar në dosjet e arkivave dhe deri më sot nuk është shkruar apo botuar ndonjë material rreth tij.

QEMAL KARAOSMANI ELBASANI
(1875-1949)
Lindur në Elbasan. Studimet e larta i përfundoi në Stamboll për shkenca politike dhe administratë. Filloi punën në Janinë e më pas u transferua në Berat. Këtu bashkëpunoi me fi gura të shquara të lëvizjes për çlirim kombëtar, si me Jorgji Karbunarën dhe Iljaz Vrionin në përhapjen e ndjenjave kombëtare, si dhe shpërndarjen e librave shqip, botime këto që Elbasani i kishte sjellë me vete nga kthimi prej Stambollit. Punoi dhe ndihmoi në organizimin e Kongresit të Elbasanit në vitin 1909. Kishte popullaritet në zonën e Beratit dhe për këtë veprimtaria e tij patriotike nuk ra në sy të osmanëve. Në nëntor 1912 u zgjodh delegat i Elbasanit në Kuvendin e Vlorës dhe si i tillë, Karaosmani fi rmoi dokumentin e pavarësisë kombëtare, me siglën “Qemal Elbasani”. Ishte pjesë e administratës civile në qeverinë e Vlorës. Pena e nënshkrimit të aktit të pavarësisë shumë vite më vonë gjendej në shtëpinë e Karaosmanit dhe më 1962, ajo u dorëzua në Arkivin e Shtetit. Mbështeti qeverinë e Sulejman bej Delvinës, të dalë nga Kongresi i Lushnjës dhe për disa vite ishte asamblist. Ka qenë zgjedhur kryetar bashkie në Elbasan. Vitet e Luftës II Botërore i kaloi i tërhequr nga jeta politike. Rrethanat e krijuara pas çlirimit e vendosën në Kavajë, qytet ku vdiq.

ILJAZ VRIONI
(1882-1932)
Lindur në Berat më 1882. Djali i Mehmet Ali Pashë Vrionit, patriotit të shquar shqiptar, nënkryetarit të Lidhjes së Prizrenit dhe babai i përkthyesit të shquar Jusuf Vrioni, nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë, me siglën “Iljas Vrijon”, si delegat i Beratit; shërbeu tri herë si Kryeministër i Shqipërisë dhe disa herë si ministër i Jashtëm dhe si Ministër i Plotfuqishëm i shtetit shqiptar në Paris. Shërbeu gjithashtu për një kohë shumë të gjatë si deputet i Parlamentit të Shqipërisë. Kryetari i delegacionit të Beratit në punimet e Kongresit të Lushnjës. Dekoruar nga Republika Franceze në vitet ‘20 me urdhrin e lartë “Grand Offi cier de la Légion d'Honneur”. Vdiq në Paris dhe u varros në Berat. Në vitin 1946 komunistët zhvarrosën eshtrat e tij dhe i hodhën ato në lumin Osum. Kryeministër i shtetit shqiptar: 19 nëntor 1920 - 1 korrik 1921 Kryeministër i shtetit shqiptar: 11 korrik 1921 - 16 tetor 1921 Kryeministër i shtetit shqiptar dhe ministër i Jashtëm: 27 maj 1924 - 10 qershor 1924 Ministër i Jashtëm: 30 mars 1924 - 27 maj 1924 Ministër i Jashtëm: 12 shkurt 1927 - 21 tetor 1927 Ministër i Jashtëm dhe zv.ministër i Drejtësisë: 26 tetor 1927 - 10 maj 1928 Ministër i Jashtëm: 11 maj 1928 - 1 shtator 1928 Ministër i Jashtëm: 5 shtator 1928 - 13 janar 1929 Ministër Fuqiplotë në Francë dhe Britani: 1925-1926 Ministër Fuqiplotë në Francë dhe Britani: 1929-1932 Kryetar i Bashkisë së Beratit më 1909 dhe 1920(Shqip)

DHIMITËR BERATTI
(1888-1970)
Lindi në Korçë, në vitin 1888. Përfundoi në Rumani Fakultetin e Shkencave Politike dhe atë Juridik. Pas vitit 1905 kthehet në Korçë, ku punon si mësues në Shkollën e Parë Shqipe të Korçës. Anëtar i klubit patriotik “Dituria” të Korçës, që në themelimin e tij më 1908. Më 13 dhjetor 1909 merr pjesë në shfaqjen e dramës “Besa” si sufl er. Po këtë vit merr pjesë në Kongresin e Elbasanit, kurse më 1910 në Kongresin e Dytë të Manastirit. Nga të parët pjesëmarrës në mbledhjen e hotel “Kontinental”-it në Bukuresht. Zgjidhet delegat i kolonisë shqiptare të Bukureshtit. Ka fi rmuar aktin historik të shpalljes së pavarësisë, me siglën “D. Beratti”, në emër të kolonisë së Bukureshtit. U emërua “drejtor i përgjithshëm” në gazetën e qeverisë së Vlorës “Përlindja e Shqipëniës” dhe u zgjodh anëtar i Pleqësisë. Më 1913 sekretar i delegacionit shqiptar që udhëton në Londër, Paris, Romë, etj. Më 1913, administratori i spitaleve të vendit. Në korrik 1914 emigron në Rumani, ku punoi për krijimin e Kishës Ortodokse Shqiptare të Rumanisë. Beratti është delegat i shqiptarëve të Bukureshtit në Konferencën e Paqes më 1919. Në shkurt 1919 shërben si sekretar i kolonisë shqiptare të Bukureshtit. Më 1924 ndodhet në Sofje me detyrën e kryekonsullit. Në periudhën 1926 deri më 1934 punon si sekretar në Ministrinë e Jashtme. Më 1935, ministër i Ekonomisë kombëtare. Një vit më vonë ministër në Romë. U emërua më 3 dhjetor 1941 ministër Sekretar Shteti i Kulturës Popullore në qeverinë e Mustafa Merlikës. Anëtar i Institutit të Studimeve Shqiptare në Tiranë. Pas rënies së qeverisë së Rexhep Mitrovicës, u largua nga Shqipëria përgjithmonë, u vendos në Itali, ku u mor me veprimtari të shumta patriotike. Mbretëria rumune më 1932 e dekoroi me medaljen “Grand Offi cer De La Courron Roumania”. Vdiq në Romë më 1970. Ka botuar dy vëllime me titull “Shqipëria më 1937”, të cilët shërbejnë në ditët tona si model për shkrimin e historisë së shtetit shqiptar. Dekoruar me urdhrin “Për veprimtari patriotike” të klasit të parë.

SALI GJUKA
(1876-1925)
Lindi në Pejë, në vitin 1876. Mësimet e para i mori në vendlindje, ndërsa të mesmen në Shkup, ku familja e tij u vendos si shkak i përndjekjeve të pushtuesve osmanë. U regjistrua në Fakultetin e Drejtësisë, në Selanik. Pas mbarimit të studimeve, nisi punën në gjykatën e atij qyteti. Në vitin 1909 punoi për hapjen e shkollës shqipe në Pejë. Ndërsa në vitin 1910 ishte mësuesi i parë i shqipes në Shkollën Normale dhe Gjimnazin e Shkupit. Mori pjesë me armë në dorë në kryengritjen e përgjithshme të viteve 1910-1912. Me nismën e tij, në prill 1912, u formua në Selanik, klubi "Bashkimi", në favor të edukimit të ndjenjave atdhetare dhe përhapjen e gjuhës shqipe. Si përfaqësues nga Kosova dhe delegat i Pejës, Gjakovës, Plavës e Gucisë, mori pjesë në shpalljen e pavarësisë kombëtare dhe fi rmosi aktin me siglën “Salih Gjuka”. U zgjodh këshilltar i Pleqësisë (Senatit). Në janar 1913 fi lloi punën si drejtor i arsimit për Qarkun e Beratit. Menjëherë hapi shkollën Normale të përkohshme. Në vitin 1920, përmendet si një nga përkrahësit e Kongresit të Lushnjës dhe katër vite më vonë mbështet Nolin, kur ky u bë Kryeministër. Tuberkulozi e mposhti, në tetor 1925 në Berat. “Mësues i Popullit”

DHIMITËR ZOGRAFI
(1878 – 1945)
Lindi në Korçë. Në fund të shekullit XIX, së bashku me vëllezërit emigroi në Rumani. Më 1906 merr pjesë në themelimin e shoqërisë patriotike të shqiptarëve të Bukureshtit, “Bashkimi-Unirea”. Një nga organizatorët e mbledhjeve që u zhvilluan në fi llim të nëntorit 1912 në Bukuresht. Aty theksoi se patriotët “kanë besim të plotë në veprimin e Kombit shqiptar pas udhës që tregoi z. Ismail Qemal Beu e se kanë për të bërë sa mundet me gjithë shpirt e me të gjitha mënyrat për shpëtimin e Atdheut”. U zgjodh delegat i kolonisë shqiptare të Bukureshtit për të marrë pjesë në Shpalljen e Pavarësisë. Më 28 Nëntor 1912 fi rmos vendimin e Pavarësisë me siglën “Dimitri Zografi ”. Anëtar i Pleqësisë. Në dhjetor 1912, bashkë me Dhimitër Emanoilin, shkon në Brindisi e prej andej kthehet në Korçë nga ku largohet më 1917. Kundërshton vendimet e padrejta të Konferencës së Parisit në kurriz të popullit shqiptar dhe fi rmos protesta drejtuar kryesisë së saj në qershor 1919. Vdiq në Bukuresht.

DHIMITËR MBORJA EMANOIL
(1884-1945)
Lindi në Mborje. Anëtar i shoqërisë “Dituria” të Korçës më 1908. Kryetar i shoqërisë patriotike të shqiptarëve të Bukureshtit. Boton e shpërndan programin e komitetit të fshehtë “Për lirinë e Shqipërisë”. Më 5 nëntor 1912 merr pjesë në mbledhjen e Bukureshtit. Më 28 Nëntor 1912, fi rmon aktin e pavarësisë me siglën “Dh Emmanuel”, në emër të kolonisë së Bukureshtit. Në shkurt 1915 zgjidhet këshilltar pranë shoqërisë së “Komunitetit Ortodoks Shqiptar të Bukureshtit”, e cila punonte për të mbajtur një shkollë në gjuhën shqipe. Rreth vitit 1920, lëshoi darovisht godinën e shtëpisë së tij në Korçë si ambient mësimor për Liceun Kombëtar. Më 1924 mbështet qeverinë e Nolit. Largohet në Rumani për t’u rikthyer në atdhe vite më vonë. Vdiq në Bukuresht.

MURAD TOPTANI
(1867-1918)
Lindi në Aká (Turqi), ku ishte internuar i ati Seremedin Pashë Toptani, nga turqit për arsye të aktivitetit të tij nacionalist. Në dekadat e fundit të shek. XIX, Muradi erdhi në Tiranë dhe u kthye përsëri në Stamboll, ku u martua me vajzën e Naim Frashërit, Asijen. Aty ndoqi mësimet në “Gallata Saraj”. Pas vitit 1895, Toptani u vendos pothuaj përfundimisht në qytetin e Tiranës, origjinës së tij. Në atdhe, fi lloi organizimin me miqtë tij, veprimtarë patriotë në Tiranë dhe më gjerë se kaq. Në një raport të shërbimit të fshehtë anglez të vitit 1916, lexojmë: “Murad beu: Nga familja e Toptanasve. Kushëri ne Esatin, por në konfl ikt të vazhdueshëm me të; nga kjo shtrëngohet të jetojë jashtë shtetit. (...) Ka ndikim të madh në popullsinë e Shqipërisë së Mesme”. Mesa duket edhe nga shënimi i mësipërm, ose edhe nga analizimi që mund t’i bëhen marrëdhënieve të Abdi e Murad Toptanit me kushëririn e tyre, Esat Pashën, ato nuk kanë qenë aspak të mira. Raste nga më interesantet në historinë e Shqipërisë, kur në një familje të madhe valëzohet xhelozia e shfrezuar mes së mirës dhe tradhtisë. Toptani bashkëpunoi me organet e shtypit të shqiptarëve jashtë atdheut. Mori pjesë në Kuvendin e Vlorës në nëntor 1912 dhe si delegat i Tiranës, fi rmosi aktin e indipendencës, me siglën “Murad Toptani”. Pas rënies së qeverisë së Vlorës, Esat Pasha i dogji shtëpinë dhe një pjesë të madhe të pasurisë së tij që ndodhej brenda saj. I detyruar, Muradi emigron në Vjenë. Vdiq në Tiranë, një vit pasi u kthye ne atdhe. Murad Toptani ishte një artist i shquar, piktor e skulptor.

QEMAL MULLAJ
(1881-1966)
Lindi në Berat. Shkollën e lartë e përfundoi në Stamboll, për gjeografi . Pas shpalljes së Kushtetutës xhonturke dhe faljes së lirisë, u kthye në Shqipëri dhe u vendos në afërsi të Lushnjës. Aty propagandoi veprimtarinë dhe lëvizjet kundër osmanëve dhe predikoi pavarësinë e atdheut. Si delegat i Lushnjës, ai në nëntor 1912 mori pjesë në Kuvendin historik të Vlorës dhe fi rmoi aktin e shpalljes së pavarësisë, me siglën “Qem. Mullaj”. Pas rënies së qeverisë së Vlorës dhe me nisjen e Luftës I Botërore, u largua nga Shqipëria. U kthye në atdhe rreth vitit 1920, për t’u rimarrë përsëri me politikë. Deputet në Parlamentin e parë shqiptar. Merr pjesë në varrimin e Avni Rustemit në Vlorë, më 1 maj 1924 dhe mbështet forcat e kryengritjes së një muaji më pas. Pas rrëzimit të kabinetit të Nolit, emigroi jashtë, ku thuhet se mund të ketë organizuar një atentat kundër Ahmet Zogut. Vitet e fundit të jetës i kaloi në Tiranë, pothuaj i pashqetësuar nga regjimi i kohës, duke u nderuar me urdhrin “Për veprimtari patriotike të klasit I”. Vdiq në Tiranë.

FERIT VOKOPOLA
(1887-1969)
Lindi në Vokopolë të Beratit. Fillimisht emigroi në Stamboll, ku vijoi studimet. Më pas kthehet në Shqipëri, ku në nëntor 1912 zgjidhet delegat i Lushnjës për në Kuvendin e Vlorës. Aty fi rmosi aktin e pavarësisë kombëtare, me siglën “M. Ferit Vokopola”. Gjatë kësaj kohe, Mustafa Vokopola, babai i tij, ishte prefekt i Vlorës. Nga fundi i dekadës së parë të shek. XX, iu përkushtua mësimeve fetare, përkthimit të Kur’anit. Më 1920 mori pjesë në organizimin e Kongresit të Lushnjës. Ishte ndër themeluesit e Medresesë së Tiranës dhe bashkëpunëtor i njohur i shtypit laik e fetar. Gjatë kohës së monarkisë ishte deputet i Beratit dhe për njëfarë kohe ministër i Bujqësisë. Autor i veprës "Gjëmimi i Tomorrit" (fetare), përmbledhjes me vjersha "Symbyllazi dhe ëndërrime". La në dorëshkrim Kalendarin osman dhe Kur’anin. Vdiq në Durrës.

LEF NOSI
(1873-1945)
Lindi në Elbasan. U arsimua në shkollën fi llore të atij qyteti dhe studimet e mesme i përfundoi në Athinë. Zotëronte bagazh kulturor dhe ishte poliglot. Zotëronte pesë gjuhë të huaja. U lidh me lëvizjen antiosmane dhe u hodh në luftë për pavarësimin e atdheut. Më 1910 botoi në Elbasan gazetën “Tomorri”. Në nëntor 1912 ishte delegat i Elbasanit në Kuvendin e Vlorës, ku fi rmosi aktin e pavarësisë me siglën “Lef Nosi”. Ai mbajti në ruajtje dokumentin origjinal të shpalljes së pavarësisë kombëtare dhe e botoi atë me rastin e 25- vjetorit të indipendencës, më 28 Nëntor 1937, me qëllim që të mos falsifi kohej. Më datë 5 dhjetor 1912 mori detyrën e ministrit të Postë-Telegraf-Telefonit, detyrë që e ushtroi deri më 24 janar 1914. Nosi u zgjodh delegat i Elbasanit në Kongresin e Durrësit në dhjetor 1918. Një vit më vonë ishte pjesë e delegacionit shqiptar pranë Konferencës së Paqes në Paris. Pas vitit 1920 shërbeu në Elbasan si kryetar bashkie. Më 1924 botoi serinë e vyer “Dokumenta Historike – për t’i shërbye historis s’onë kombëtare”. Ushqente bindje demokratike dhe antimonarkist, refuzoi kërkesën e Zogut për t’u bërë ministër. Më 1940 pushtuesit fashistë e internuan në Itali dhe pas kapitullimit të tyre në shtator 1943, iu rikthye jetës politike në vend. U zgjodh kryetar i Asamblesë Kushtetuese. Momentin e zgjedhjes së tij, kohët e fundit kemi mundur ta zbulojmë në një material fi lmik origjinal pa zë të kohës. Pas luftës, Nosi u shpall në kërkim nga komunistët, të cilët pasi e lokalizuan vendndodhjen e tij, e arrestuan dhe e dënuan me vrasje. Lef Nosi ishte një njohës shumë i mirë i antikuarëve dhe koleksionist i famshëm në Ballkan.

NURI SOJLIU
(1870-1940)
Lindur në Strugë. Veprimtar i lëvizjeve për çlirim kombëtar. U lidh me personalitete të shquar dhe aktivistë shoqërorë dhe politikë, si p.sh. Ibrahim Temon, Dervish Himën, Mihal Gramenon etj. Ishte pjesë e klubit patriotik “Bashkimi”, themeluar nga patriotët e Strugës në kohën e shpalljes së Hyrjetit. Po ky klub bëri të mundur çeljen e shkollës së parë shqipe të Strugës në vitin 1910. Mbështeti Kongresin e Manastirit dhe atë të Elbasanit. Nga një fotografi , por dhe nga letërkëmbimet dhe shtypi i kohës, kuptojmë se Sojliu bashkë me babain e shenjtores Nënë Tereza, përgatiti një grup nxënësish nga Shkupi për t’i dërguar në Normalen e Elbasanit. Në nëntor 1912, u zgjodh delegat i Strugës në Kuvendin e Vlorës, ku fi rmosi aktin e pavarësisë kombëtare, me siglën “Nuri”. Mbështeti lëvizjet politike me frymë demokratike të viteve ‘20. Vdiq në Strugë.

DR. HYSNI MYRTEZAJ
Lindur në Strugë, rreth dekadave të fundit të shek. XIX. Shumë pak të dhëna diskutohen nga biografi a e tij, ngaqë nuk ka mbetur trashëgimi. Pas disa përpjekjeve, mundëm të gjejmë para disa vitesh në Strugë vendin ku ndodhej godina e banesës së tij, por që sot është zëvendësuar me të tjera, jo prej të afërmve të doktorit. Në Kuvendin e Vlorës, në nëntor 1912, përfaqësoi Strugën dhe me këtë status fi rmosi aktin e shpalljes së pavarësisë, me siglën “Dr. H. Myrteza”.

PANDELI CALE
(1879 – 1923)
Lindi në Korçë. Kreu liceun klasik francez të Aleksandrisë në Egjipt. Në vitet 1900- 1904 punon në koloninë e Bukureshtit. Më 1904 kthehet në Shqipëri. Bashkë me Themistokli Gërmenjin dhe Mid’hat Frashërin vuri bazat e Komitetit të Fshehtë Shqiptar në Selanik. Kryetar i shoqërisë “Banda e Lirisë” më 1908. Në shkurt 1909, sekretar i shoqërisë “Lidhja Orthodhokse”. Në kryengritjen e përgjithshme të vitit 1910–1912 drejtoi çetat e zonës së Korçës. Merr pjesë në mbledhjen e 5 nëntorit 1912 dhe si vetëdashës shoqëron Ismail Qemalin për në Shqipëri. Më 28 Nëntor 1912, si delegat i Korçës, fi rmos manifestin e pavarësisë me siglën “Pandeli Cale”. Emërohet ministër i Bujqësisë, Industrisë dhe Tregtisë. Vitet e Luftës së Parë Botërore i kalon në Zvicër, Ukrainë, Bullgari, Francë. Më 1919 kthehet në atdhe. Më 1920 hartues dhe fi rmëtar i Protokollit të Kapshticës. Më 1920, prefekt i Korçës. Në shkurt 1921 deputet në të parin Parlament shqiptar. Vdiq i sëmurë në një spital të Selanikut.

LUIGJ GURAKUQI
(1879-1925)
Lindi në Shkodër. Ndoqi mësimet e para në kolegjin saverian. Më vonë, shkoi në Kalabri, në Liceun e Shën Adrianit. Nga vitet 1906 takoi për herë të parë Ismail Qemalin dhe një vit më vonë lidhi bashkëpunim dhe ndihmoi patriotin Bajo Topulli në organizimin e komitetit të fshehtë kombëtar. Viti 1908 e gjen në Manastir, në Kongresin e atij vendi, ku ishte përfaqësues i Shkodrës. Aty u zgjodh nënkryetar i Komisionit për caktimin e alfabetit të shqipes. Ndërsa, një vit më vonë e shohim në Elbasan, ku merr pjesë në punimet e Kongresit të Elbasanit, i cili mes të tjerash vendosi hapjen e Shkollës Normale po në Elbasan. Gurakuqi u zgjodh drejtor i saj që ditën e hapjes, më 1 dhjetor 1909. Në fi llim të kryengritjeve të përgjithshme, është me armë në dorë e më pas takon Ismail Qemalin për të lobuar rreth fatit të Shqipërisë nëpër kancelaritë e huaja. Kthehet në atdhe bashkë me delegatët e tjerë dhe si përfaqësues i vetëm i Shkodrës merr pjesë në Kuvendin Kombëtar të Vlorës. Mendohet që rezolucionin e pavarësisë, ku janë hedhur fi rmat e 40 përfaqësuesve, ta ketë shkruar Gurakuqi. Ai fi rmosi aktin me siglën “Luz Gurakuqi”. Më 1913 bën pjesë në delegacionin shqiptar që shkoi nëpër Europë për të drejtat e Shqipërisë. Priti Princ Vidin dhe u emërua prej tij zv/ministër i Arsimit. Nga themeluesit e “Komisisë letrare” të Shkodrës më 1916, ku punoi për arsimin e gjuhën shqipe dhe dy vjet më vonë, pjesë e Kongresit të Durrësit. Bashkëpunëtor gjatë viteve ‘20 me Nolin e Rustemin. Ne qeverinë e Nolit u zgjodh ministër i Financave. Me triumfi n e legalitetit, në dhjetor 1924, u largua përgjithmonë nga Shqipëria, në Itali, duke humbur jetën një vit më vonë, nga pistoleta e Balton Stamollës, kushëririt të tij të dytë, akt që siç e përcjellin gazetat italiane, ishte gjatë një zënke sporadike. Pretendimet se Gurakuqi është vrarë nga Zogu, kanë mbetur enigmë dhe të pasqaruara.

SPIRIDON ILO
(1876 – 1950)
Lindi në Korçë. Mësues në Shkollën Shqipe të Vashave. Emigroi në Bukuresht ku u lidh me koloninë shqiptare të atjeshme. Në dhjetor 1909 luan një rol në dramën “Besa”. Mori pjesë në mbledhjen e Bukureshtit. Thuhet se Spiridon Ilo solli fl amurin shqiptar që u ngrit në Vlorë. Në mbledhjen e 28 Nëntorit, si përfaqësues i Korçës, fi rmosi aktin e pavarësisë me siglën “Spiro T. Ilo”. Në vitin 1913 u kthye në Rumani. Në vitin 1916 emigroi në Nju Jork ku vazhdoi veprimtarinë patriotike. Themeloi shoqërinë e parë diskografi ke “Albanian Phonograf Records” në vitin 1923. Regjistroi për herë të parë Himnin tonë Kombëtar. Kallëpet e pllakave i solli në Shqipëri dhe më 1946 ia dhuroi Komitetit Ekzekutiv, por ato fatkeqësisht u shpërdoruan dhe meqë ishin prej bakri u futën në bazamentet e antenës së Radio Korçës. Veprimtarinë e tij patriotike e vazhdoi më pas në Rumani. Më 1926 u vendos përfundimisht në Korçë. Më 1938 anëtar i Dhimogjerondisë. Më 1 prill 1945 iu akordua pension si Patriot i Rilindjes Kombëtare. Në vitet ‘20 botoi e shpërndau kartolina me temë patriotike. Ka botuar komedinë “Vërtet ëndërr” si dhe përmbledhjen me këngë patriotike “Dëshirat e zemrës”. Vdiq në Korçë.

THANAS FLOQI
(1884-1945)
Lindi në Korçë. Përfundoi studimet universitare në Athinë, në Fakultetin e Drejtësisë. Në vitin 1905 vendoset në qytetin Xhejmstaun. Merr pjesë në themelimin e shoqërisë “Malli i Mëmëdheut” më 1906. Shërben si kronikan i gazetës “Kombi” të Sotir Pecit. Kthehet në atdhe në korrik 1908, qëndron në Vlorë. Themelon mandolinatën “Labëria” dhe qëndron dirigjent i saj. Në Kongresin historik të Vlorës, mori pjesë si delegat i Korçës dhe më 28 nëntor 1912 fi rmoi vendimin e pavarësisë me siglën “Thanas V. Floqi”. Caktohet gjyqtar në Elbasan. Ka përkthyer me mjeshtëri në gjuhën shqipe “Tre muskëtjerët” e A. Dumasë, “Jeta ushtarake” të E.de Amiçis, romanin “Ditët e prapme të Pompeit” të Lyttonit; romanin “Arsen Lupeni kundër Sherlock Holmesit” të M. Leblanc; ka botuar një fjalor italisht – shqip më 1939. Më 1910 botoi një gramatikë të gjuhës shqipe. Vdiq në Elbasan.

MUSTAFA MERLIKA KRUJA
(1887-1958)
Lindi në Krujë. Fundi i dhjetëvjeçarit të parë të shek. XX e gjen në Stamboll, të regjistruar në institutin superior Fakulteti i Shkencave Politike, prej nga do të dalë në vitin 1910 me diplomë në shkencat politike e sociale. Kthehet në atdhe dhe dy vjet më vonë gjendet në Vlorë, si delegat i Krujës dhe merr pjesë në Kuvendin e Vlorës. Aty fi rmosi aktin e pavarësisë kombëtare, me siglën “Mustafa Asim Kruja”. Në vitin 1924 emërohet prefekt i Shkodrës e më pas, me ardhjen e legalitetit, shkoi në Itali. U vendos në Zara, ku ra në kontakt me intelektualët Xhevat Korça, Ernest Koliqi, Kostantin Kotte. Pushtimi fashist i vendit e gjen në Gjenevë, ku ndiqte me interes zhvillimet në Shqipëri, si dhe në kampin e ri që ishte krijuar atëherë, me vendndodhje në Rusinë bolshevike. Me miqtë e tij punoi që veprimtaritë e komunistëve rusë të mos ngjisnin edhe në Shqipëri. Më 1941 ishte pjesë e Institutit të Studimeve Shqiptare, pararendës i Akademisë së Shkencave. Në prill 1942, Merlika kërkon heqjen e shpatave të Liktorit nga fl amuri i Shqipërisë, kërkesë e cila u prit me indinjatë nga fashistët dhe që nuk u kalua lehtë në fjalimin e “Teatro Savoia” në Romë. I tronditur nga fatkeqësi familjare dhe i dorëhequr nga politika, në momente kritike të politikës, kur vendi kishte nevojë më shumë se kurdoherë, Merlika i detyruar, largohet si fi llim në Francë e më pas në ShBA. Familja e tij, e mbetur në Shqipëri, u internua, duke jetuar me këtë ndjenjë dhe duke mos përfunduar dot veprën e tij të jetës “Fjalorin kritik të gjuhës shqipe” me rreth 24.000 fjalë. Kruja vdiq në Niagara Falls.

YMER DELIALLISI
(1873-1944)
Lindi në Shijak. Emigroi herët në kolonitë e shqiptarëve jashtë atdheut, nga ku mori formimin e parë të tij si veprimtar i lëvizjes kombëtare. Bashkë me miqtë e tij Abdi e Murad Toptani, mori pjesë në kryengritjen e përgjithshme, e cila çoi në shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë më 28 Nëntor 1912. Deliallisi mori pjesë në këtë ngjarje historike dhe fi rmosi certifi katën e lindjes së shtetit shqiptar, me siglën “Ymer”. Duke qenë rrugës për në Vlorë, në përcjelljen që i bëri Ismail Qemalit, ai i dërgoi telegram veprimtarëve që ndodheshin në Shijak që ta ngrinin fl amurin kombëtar sa më parë. Kundërshtar i politikës së Esat Pashë Toptanit dhe përfaqësues i Shijakut në Kongresin e Lushnjës. Viti 1920 shënon ngarkimin e tij me detyrën e kryetarit të Bashkisë së Shijakut. U pleks me kryengritjen e vitit 1922 dhe pas dështimit të saj, u largua jashtë vendit. Pas disa vitesh, i kthyer në atdhe, u arrestua dhe u burgos. Më pas iu vu veprimtarisë tregtare dhe materializoi ndihmën ndaj Luftës Antifashiste. I internuar nga nazistët, vdes në burg, në Tiranë.

ZYHDI OHRI
Lindi në Ohër. Studimet i përfundoi në Turqi. Ishte pjesë e lëvizjeve kombëtare dhe i luftës për çlirim nga osmanët. Ka organizuar veprimtari e tubime të ndryshme, duke propaganduar idetë kombëtare. I zgjedhur nga Ohri si delegat, mori pjesë në Kuvendin e Vlorës dhe fi rmoi aktin e pavarësisë, me siglën “Zuhdi Ohria”. Ishte pjesë e Senatit të dalë nga qeveria e Ismail Qemalit. Më pas, shkoi në Elbasan, ku bashkëpunoi me Aqif pashë Biçakçiun. Mbështeti qeverinë e Sulejman Delvinës, të dalë nga Kongresi i Lushnjës më 1920.

XHEMAL DELIALLISI
(1880-1941)
Lindi në Shijak. Veprimtar shoqëror dhe politik i lëvizjeve për çlirim kombëtar. Në nëntor 1912, si delegat i Shijakut, mori pjesë në shpalljen e pavarësisë. Firmosi dokumentin e indipendencës me shënim në osmanisht “Xhemmalyyddin bej”. Gjatë viteve ‘20 mori pjesë në aktivizimet për demokratizimin e vendit. Përkrahu forcat e Bajram Currit dhe Elez Isufi t. Më 1924 mbështeti kryengritjen e Fan Nolit. Pas dështimit të saj, u largua nga Shqipëria, për t’u rikthyer pas disa vitesh. U vendos në Tiranë, ku ndiqte me interes zhvillimet politiko-shoqërore të vendit. Vdiq në Tiranë.

NEBI SEFA
(1861-1942)
Lindi në Lushnjë. Përkrahu Kongresin e Manastirit dhe fi lloi të propagandojë shkrimin e shqipes me germa latine. Mori pjesë në kryengritjen e përgjithshme të viteve 1911 dhe 1912. Në nëntor të atij viti u zgjodh delegat i Lushnjës për në Kuvendin e Vlorës. Sefa mori pjesë në mbledhjen e parë të këtij Kuvendi historik dhe më 28 Nëntor nënshkroi aktin e pavarësisë, me siglën “Nebi Sefa Lushja”. Me forcat e tij, i erdhi në ndihmë organizimit të njësive të para ushtarake të qeverisë së Vlorës, në zonën e Mallakastrës, së bashku me Ministrinë e Luftës, kreu i së cilës ishte Mehmet Pashë Kalkandeleni Tetova (Dërralla). Në vitet ‘20 përkrahu kursin politik të ndjekur prej forcave fanoliane. Vdiq në Lushnjë.(Shqip)